Grootse mensen zijn als meteoren,
die zo fel branden dat de aarde verlicht wordt.
Napoleon Bonaparte
In de chaos van de Russische Revolutie leek ballet te zullen verdwijnen.
Het werd van oudsher geassocieerd met de aristocratie.
Het voortbestaan van ballet hing af van enkele personen
die inzagen dat het een rol in de nieuwe wereld had.
Maar ze hadden andere beweegredenen.
Sommigen zagen het
als het behouden van een unieke Russische culturele traditie.
Anderen zagen het als politiek middel voor Sovjetpropaganda.
In Rudolf Noerejev kwamen het culturele en politieke
op spectaculaire wijze samen.
De Sovjet-supermogendheid bracht het er slechter van af.
MOEDER EN ZUSSEN VAN NOEREJEV
In de achtergrond van elke Rus zit iets
of hij nu Joods of Tataars is of een combinatie daarvan
wat een situatie dramatiseert
en wat krachtiger is
en intenser.
Waarschijnlijk komt dat voort uit het feit dat ze zo'n zwaar leven hebben
en dat dat al honderden jaren zo is
tussen de sneeuw en de modder.
Haast als met een harnas vastgemaakt
aan de aarde en de problemen van het leven.
Daardoor kunnen ze, als ze vrij zijn op het podium
het leven leiden zoals ze dat graag gedaan zouden hebben.
Vol ongeremdheid en met het vermogen
te zorgen voor focus, dramatisering en intensivering
van de emotie en de gedachte.
Alsof de zon door een lens schijnt
en je die ergens op richt en het begint te branden.
Het gehele leven, het gehele universum
focust zich door middel van de grootste Russen en die beginnen te branden.
Ze laten het publiek en zichzelf ontbranden.
Ik ben geboren in een trein op de Trans-Siberische spoorlijn.
Mijn vader zat in dienst in Mantsjoerije.
Hij belde mijn moeder
en vroeg haar er met de drie kinderen ook heen te gaan.
Het was een lange reis, hij duurde twaalf dagen.
Ik werd uit de baarmoeder geschud bij het Baikalmeer.
Bij Noerejev voelde ik diezelfde intensiteit.
Dezelfde soort overgave
die een topartiest op het hoogtepunt van zijn kunnen heeft.
Noerejev was een menselijke panter.
Hij had die ongelooflijke
dierlijke grootsheid en kracht.
Tegelijkertijd was hij een mens.
Het is iets wat zorgt
voor een enorme intensiteit.
Die is overweldigend.
Maar het grote publiek
wordt altijd gefascineerd door een bovenmenselijke man.
Hij was een fenomeen.
Dat wist hij, uiteraard, en soms beter dan goed voor hem was.
Maar hij was een fenomeen.
En helaas voorbestemd, vermoed ik
om zichzelf te verteren en om de grenzen op te zoeken.
Je praat niet graag over je achtergrond, omdat je die onromantisch vindt.
Maar die achtergrond is buitengewoon. Je komt uit een heel arm milieu, hè?
Dat klopt.
De kans was niet groot, mensen zouden er weinig geld op hebben gezet
dat je zou worden wie je nu bent, gezien waar je wieg stond.
We hadden niet veel geld.
Je kocht er niks van.
In de oorlog moesten we evacueren uit Moskou en
-Toen was het uiteraard heel zwaar. -Hoe zwaar?
Toen de oorlog begon en het gezin geëvacueerd werd
waren ze in het zuiden van het Oeralgebergte
in Basjkirostan, in Oefa.
Omdat ze vluchtelingen waren, leefden ze onder erbarmelijke omstandigheden.
Er was te weinig voedsel.
STEM VAN GABRIELA KOMLEVA DANSPARTNER
Mijn moeder zei dat de schors van alle bomen af was
tot waar mensen erbij konden, omdat ze die kookten en opaten.
UITTREKSEL VAN NOEREJEVS MEMOIRES GELEZEN DOOR DAME SIÃN PHILIPS
We hadden al onze bezittingen verkocht.
Alles wat te verkopen was, was verkocht voor voedsel.
Ik herinner me de eerste dag op de kleuterschool nog heel goed.
Moeder had me de jas van mijn zus Lara aangetrokken.
Niets geeft een jochie van zes zo'n dwaas gevoel
als de kleren van zijn zus te moeten dragen.
Moeder moest me op haar rug naar school dragen.
Toen ze me zagen
begonnen alle kinderen hardop in het Tataars te zingen:
We hebben een 'bult' in de klas.
'Bult' betekende bedelaar.
Weet je nog wanneer je voor het eerst danser wilde worden?
-Wanneer was dat? -Dat was lang geleden.
Wellicht niet zo lang als mensen denken.
29 jaar geleden.
Zijn vader zat in het leger. Hij zag hem pas na de oorlog.
Hij groeide op in een moederlijke omgeving.
Je denkt wellicht dat je van de oorlog hard wordt.
Dat het een nare ervaring is, door al die verschrikkingen.
Maar die zachtere omgeving zou er zonder de oorlog niet zijn geweest.
Zijn moeder moedigde het dansen aan.
Dat zou wellicht met zijn vader thuis niet zijn gebeurd.
Toen mijn vader na de oorlog thuiskwam
vertelde mijn moeder hem van mijn wens om danser te worden.
Hij was faliekant tegen dansen.
Hoe heb je dat opgelost?
Ik ging er 's avonds vandoor en ging naar
volksdansgroepen en volgde daar lessen
en danste met ze.
MEMOIRES
Op mijn elfde ontmoette ik een vrouw.
Een heel oude vrouw, Udelsova.
Zij was haast een echte balletdocent.
Ze was nooit echt docent geweest
maar ze was zeer muzikaal, enorm ontwikkeld
en ze had in het corps de ballet van Djagilevs Ballets Russes gedanst.
Ik kreeg een zeer hechte band met die opmerkelijke 70-jarige vrouw
die elke zomer naar Leningrad reisde
om erachter te komen wat er nieuw was in de balletwereld.
Als ze terug in Oefa was, beschreef ze alles aan ons.
Ze opende onze provinciale ogen voor een veel grotere wereld.
STALIN IN DE NACHT OVERLEDEN
TAMARA ZAKRZHEVSKAYA VRIENDIN
Toen Rudolf wat ouder was, ging hij bij de Pioniersclub.
Daar begon hij met dansles.
Bestuurders van Sovjet-provincies wilden graag
dat hun gebied opviel bij het Kremlin.
Daarom zochten ze naar lokale mensen
die op een nationaal podium zouden uitblinken.
Telkens als ik naar de les ging, sloeg mijn vader me in elkaar.
Hij wilde geen mietje in zijn huis.
Hij heeft moeten knokken voor elke centimeter om danser te worden.
Het talent van Noerejev werd uiteindelijk opgemerkt
door functionarissen in Oefa.
Zijn familie kreeg toestemming hem in Leningrad te laten studeren
en werd financieel bijgestaan.
Ik wilde naar school in Leningrad.
Mijn zus zei: 'Er gaat maar één trein. Die trein moet je nemen.'
De reis duurde heel lang.
De rit naar Moskou duurde een dag of drie. Met de trein.
Dan was het nog 16 uur naar Leningrad.
Van Oefa, de laatste plek die God geschapen had
naar Leningrad, en het heilige der heiligen
de Vaganova-academie en de geweldige docent Poesjkin.
Hoera, bravo voor hem.
Het was een triomf van de wil, net als bij Napoleon.
Het is buitengewoon en dat was te zien.
Een vreselijke schoonheid is geboren. WB Yeats
Hij werd heel snel solist bij het Kirovballet.
ALLA OSIPENKO DANSPARTNER
Mijn peetmoeder was een bekende kleermaakster.
Zij heeft me opgevoed.
Iedereen wist dat ze bij ons drie keer moesten aanbellen.
Eén, twee, drie, en niet anders.
Als de deurbel anders ging, wisten we wie het was.
Dan pakten haar assistentes en ik gauw de stof
en verstopten ons vlug bij de trap
zodat de stof niet van haar afgepakt zou worden.
Dat was de lastigste, de moeilijkste
de weerzinwekkendste periode in ons leven
en volgens mij ook in ons land.
Er werd zo op mensen gelet.
Ik ontmoette Noerejev in Leningrad.
Hij was natuurlijk een grote legende, zijn naam was heel bekend.
Hij was heel populair. Hij was geweldig en heel beroemd.
Iedereen wist al dat hij wild was.
Ik herinner me dat ik in mijn eerste jaar naar een theater ging
om Het Zwanenmeer te zien of zoiets.
Toen ik terugkwam bij ons verblijf, zat de deur op slot.
Ze lieten me heel lang op de deur kloppen.
Toen lieten ze me binnen en zeiden:
'We hebben je gestraft, omdat je naar het theater bent gegaan.'
Ze hadden mijn matras weggehaald.
De volgende ochtend
gaven ze me mijn ontbijt en lunch niet.
Dus ben ik naar mijn vrienden gegaan en heb daar ontbeten.
LEONID ROMANKOV VRIEND
Zijn familie was niet erg opgeleid en hij stond verbaasd
toen hij mijn zus, mij en vrienden van me zag
die dol waren op poëzie, schilderijen, muziek
en daardoor was hij graag bij ons.
We zijn allebei afgestudeerd aan het Polytechnisch Instituut.
Ik aan de faculteit radiotechniek
en mijn broer bij elektromechanica.
We werkten dus in de wetenschap.
Het was verboden naar het buitenland te gaan.
We konden de nieuwe koelkasten en auto's en dergelijke niet zien.
Maar dat was absoluut niet belangrijk voor ons.
Het maatschappelijk leven en socialisme was niet echt actief
buiten het appartement.
Vrienden ontmoetten elkaar in het appartement
en meestal in de keuken.
We noemden het 'keukencultuur'.
Ik studeerde Russisch en literatuur aan de universiteit.
Rudolf ging met me mee naar de les.
De decaan had daar toestemming voor gegeven en zei:
'Tuurlijk, laat jongeren zich ontwikkelen.
'Het is bemoedigend dat een balletdanser zo graag wil leren.'
In de jaren 50 en 60
ten tijde van de Koude Oorlog
heb je twee grootmachten, Rusland en de Verenigde Staten.
Er is een politieke rivaliteit, een militaire
en een culturele.
Het is een ongelijke strijd. Het Westen,
en met name de VS, heeft veel consumptieartikelen.
Er worden materiële zaken gemaakt zoals koelkasten en wasmachines
en auto's en dergelijke.
Maar de Russen kunnen stellen dat zij een superieure cultuur hebben.
Als je het Westen en het Oosten vergelijkt, kunnen de Russen zeggen:
Wij hebben geen koelkasten, maar wel de beste dansgezelschappen ter wereld.
Rock-'n-roll wordt door onze autoriteiten gezien
als bourgeois, heel slecht.
Die muziek werd zeer bekritiseerd.
We konden een röntgenfilmpje krijgen van de artsen.
We ontwierpen speciale apparaten
om de geluiden op te nemen.
Als je die platen zag
kon je ribben zien
of een deel van menselijke botten.
In de weekenden gebruikten we die platen en dansten we.
Dan bonden we de strijd met elkaar aan.
We besloten dat de winnaar degene zou zijn
die een meisje zo hoog kon gooien
dat de sporen van haar hakken
op het plafond zouden blijven staan.
Rudolf deed mee, maar niet vaak
omdat hij heel bang was
dat hij iets verkeerds zou doen met zijn benen.
Maar hij vond het erg leuk.
MEMOIRES
Ik kijk nu met een vleugje verdriet terug op die momenten
met zulke aangename, perfecte vrienden.
Mijn wetenschapper en haar broer en Tamara
een lieftallige studente die nooit een optreden van me miste.
DR JILL STUART EXPERT RUIMTEPOLITIEK
De Sovjet-Unie zocht mensen die de nieuwe Sovjetman symboliseerden.
Ze waren nationalistisch, gaven blijk van plichtsbesef en kameraadschap
waren respectvol en waren vaak van eenvoudige komaf.
Ze waren opgeklommen door middel van onderwijs in de Sovjetstaat.
In die zin speelden Gagarin en Noerejev eenzelfde rol
in de propagandamachine van de Sovjet-Unie als nieuwe Sovjetman.
Overlopen zou verschrikkelijk zijn.
Het Bolsjoj en het Kirov zijn wapens.
Chroesjtsjov moest cultuur gebruiken om de kracht te ontwikkelen
van het Russische prestige buiten Rusland.
Het was in 1961 in Chroesjtsjovs belang dat het Kirov op tournee ging.
Het eerste optreden was in Parijs.
Van Parijs gingen ze meteen naar Londen.
Het was toentertijd de eerste tournee naar Parijs.
Voor het theater is elke tournee belangrijk
net als voor de dansers.
Maar Parijs is een centrum van cultuur.
Als je in Parijs erkenning krijgt,
is het alsof je erkenning krijgt van de hele wereld.
Ze wilden Rusland neerzetten als heel progressief.
Rusland moest overkomen als een zeer culturele plek
zonder dat ze veel risico zouden lopen.
Maar om zoveel mogelijk indruk te maken
moet je de allerbeste mensen hebben.
Het moet iets origineels zijn
iets nieuws en krachtigs en dat had Noerejev.
Maar bij Noerejev is het 't een of het ander.
Je neemt een Nijinsky-achtige persoon
en laat hem naar het Westen reizen, maar vertrouwt hem niet echt.
We gingen helemaal op in het nachtleven.
Het was een ware uitdaging
om 's morgens vroeg ongezien terug te komen.
Al die dingen gebeurden.
Rudolf was een vrije geest.
'Ik wil dat mijn leven zo is en zo leef ik.
'Ik wil niet leven zoals het van jou moet.
'Ik bewandel mijn eigen pad.'
We wisten het van vele mannen.
Dat hij niet van 'onze' oriëntatie was.
Ze liepen door Parijs en spraken Franse dansers.
Ze leerden andere mensen kennen en kwamen laat terug.
We gingen elke dag met hem naar buiten
en hij was dolblij en zei: 'Ik voel me vrij.
'Het is fantastisch om bevriend te zijn met die Franse danser. Ik ben zo blij.'
Hij vond alles enorm interessant.
Het was net als in het studentenhuis. Hij ging naar het hotel
en kreeg op zijn kop omdat hij zo laat was.
Maar ze konden hem weinig maken, want ze hadden hem nodig.
Er kwam een nieuwe vriendin bij de groep, Clara.
Ze was heel mooi, heel aardig en goed opgeleid.
Ze was de verloofde van de zoon van André Malraux
de eerste minister van Cultuur.
We gingen naar hun eerste voorstelling.
Het publiek was gek van hem, ze applaudisseerden en riepen 'bravo.'
Hij moest zo vaak buigen, het was een groot succes.
Maar de Sovjets beseften ineens
dat zijn persoonlijke succes
het algehele succes van het gezelschap ondermijnde.
Dus besloot de artistiek leider
dat hij in Engeland niet de show mocht stelen.
De KGB-mensen zeiden: 'Hij is niet te handhaven, hij luistert niet.'
Ze zeiden: 'Haal hem terug.'
De mensen in Parijs, en de ambassadeur, zeiden:
'Nee, hou hem hier.' De zalen zaten vol
mensen kwamen naar het Kirov, hij was de grote publiekstrekker.
Die stomme idioot dacht dat ze hem terug naar Rusland konden sturen.
Hij was al op het vliegveld.
Toen we op het vliegveld kwamen, zeiden ze:
'Er is geen plek voor je in dat toestel.'
Dat vond ik opmerkelijk.
Voor de man die voor een enorm succes zorgde
voor het Kirov-ballet, was er geen plek in dat vliegtuig.
Ze hadden een ander kunnen kiezen.
Toen zei iemand: 'Chroesjtsjov wil je zien dansen in het Kremlin.'
'O, met wie? Welke uitvoering?' 'Dat hoor je daar wel.'
Na een uur op het vliegveld
zag ik Rudolfs gezicht totaal vertrekken, zo triest.
Ik vroeg: 'Wat is er gebeurd?' Hij zei: 'Pierre, het is gedaan met me.'
Ik moet terug naar Rusland, ik ga niet naar Londen.
Doe iets of ik maak me van kant.
MEMOIRES
Het was alsof ik in een waas zat.
Ik vroeg iemand om Clara te bellen en afscheid te nemen.
Ik had het gevoel dat ik haar nooit meer zou zien.
Het gezelschap ging naar het vliegtuig.
Iedereen ging naar hem toe om afscheid te nemen.
Osipenko huilde.
Ik zei: 'Rudolf, maak je geen zorgen.'
'Ik ga aan boord van het vliegtuig, onze algemeen manager is daar al.
'Ik leg de situatie uit en je vliegt met ons mee.'
Ik ging dus aan boord van het toestel.
Ik zei tegen de manager: 'Wat doe je nou? Rudolf kan niet achterblijven.
'Ik heb hem nodig, ik dans met hem. Je weet hoe hij is.'
Hij antwoordde: 'Alla, ik kan niets meer doen.
'Noerejev vliegt naar Moskou.'
God verhoede dat er iets gebeurde. Ik had me dit niet kunnen indenken.
Ik begreep toentertijd niet wat er kon gebeuren.
Ik zei: 'Dit is waanzin, pure waanzin.'
Het dilemma is dat hij kan weggaan, kan overlopen.
Dan kan hij in het Westen blijven en komt waarschijnlijk nooit meer terug.
Dan ziet hij zijn moeder, vader en zussen niet meer.
Hij heeft het ze lastig gemaakt in Parijs
en daarom wordt hij terug naar Rusland gestuurd, in ongenade.
Dat betekent dat hij het ook moeilijk krijgt met zijn carrière in Rusland.
Dan wordt hij naar de provincie gestuurd.
Ik voelde de dreiging toenemen.
Ik was als een vogel in een net dat steeds strakker werd getrokken.
Ik wist dat dit een kritiek punt was, want een vogel moet vliegen.
ARCHIEFBEELD: NOEREJEV
Ik besloot toen dat ik niet terug zou gaan.
Ik zag Clara aankomen. Ik riep naar haar dat ik mijn beslissing genomen had.
Toen wist zij genoeg.
Ze snelde naar de twee dienstdoende inspecteurs
en zei dat een Russische danser beneden in Frankrijk wilde blijven.
Ze zeiden dat ze me niet mochten vasthouden
maar dat ze me wel konden helpen en vervolgens beschermen
als ik geheel begreep wat de gevolgen van mijn beslissing zouden zijn.
Ze kwam terug bij me en zei: 'Pierre is klaar.'
Alles leek te vervagen. Ik voelde de drang om weg te rennen.
Maar een seconde, die wel een eeuwigheid leek te duren
waren mijn spieren zo zwaar dat ze wel van lood leken.
Ik dacht dat ik me nooit meer zou kunnen bewegen.
Er stonden allemaal KGB-agenten om hem heen.
Ik kon niet eens met hem praten.
Toen nam ik de langste en adembenemendste sprong
van mijn gehele carrière.
Ik landde recht in de armen van de twee inspecteurs.
'Ik wil blijven,' snikte ik. 'Ik wil blijven.'
Alle Franse agenten gingen er met hem vandoor.
De KGB ging erachteraan, het werd een handgemeen en dat was dat.
De inspecteurs legden uit dat ik volgens de regels
vijf minuten alleen in een kamer moest nadenken, zonder druk
over de beslissing die ik ging nemen.
De kamer had twee deuren.
Als ik voor Rusland zou kiezen, kon ik discreet de ene deur nemen
naar de hal waar ik aan boord van de Tupolev kon gaan.
Als ik besloot in Frankrijk te blijven
kon ik de andere deur naar hun kantoor nemen.
Twee uitgangen, naar twee verschillende levens.
Voor mij was dit al een terugkeer naar waardigheid.
Het recht dat ik het allermeest koester, dat van zelfbeschikking.
Niemand is vrij, zelfs de vogels zijn geketend aan de hemel.
Bob Dylan
HET ANDERE PARIJS
Dit is Frankrijk, de straten van Parijs.
Dit is een communistische optocht.
Al deze mensen zijn communisten en het zijn er veel.
Ze marcheren voorbij en roepen dezelfde slogans als op het Rode Plein.
Kijk en luister even.
Ik las ook dat je, nadat je was overgelopen
in de tijd erna gevolgd werd door Sovjet-agenten
en dat ze bij je eerste optreden waren en het verstoorden.
Zij waren het niet. Volgens mij,
was het een communistisch gezelschap of een communistische groep.
Ze gooiden traangasbommen en gebroken glas op het toneel.
Er was een vreselijk tumult in Parijs.
Hoe slaagde je erin je te concentreren?
Je moet je vermannen.
LE GRAND BALLET DE MARQUIS DE CUEVAS
GHISLAINE THESMAR DANSPARTNER
Ik was het laatste meisje aan de linkerkant in de polonaise.
Toen hij uit de coulissen kwam, stond hij voor me.
Ik zal nooit vergeten hoe hij keek.
Hij was doodsbenauwd.
Verstijfd van angst, maar hij liet zich door niks tegenhouden.
In 1961 werd Joeri Gagarin de eerste mens in de ruimte.
Dat was een enorme propaganda-overwinning voor de Sovjet-Unie.
Slechts twee maanden later liep een ander Sovjet-icoon, Noerejev, over.
Het Westen greep dat aan als falen van de Sovjet-Unie.
Het ideologische conflict tussen de twee escaleerde.
Slechts twee maanden nadat Noerejev was overgelopen
werd de Berlijnse Muur opgetrokken.
Die belichaamde het conflict tussen de twee partijen.
Kort na het onaangename voorval in het theater
ging ik in Frankrijk op vakantie.
Ik zou in augustus in Deauville dansen en tot die tijd verliep alles onbewogen.
De enige die ik toen ontmoette die een onuitwisbare indruk maakte
was de Amerikaanse fotograaf Richard Avedon.
Hij had me gevraagd naar zijn studio te komen om portretfoto's te maken.
Toen ik de foto's die hij gemaakt had zag,
wist ik dat hij me had begrepen.
Zijn hele lichaam reageerde op een soort verbazing over zichzelf.
Een soort narcistische orgie.
Een orgie voor één.
Richard Avedon
Erik Bruhn was toen de grote danser.
Ik zag die man dansen en vond dat zo buitengewoon
dat ik naar mijn uitgever ging en zei: 'Ik wil 'n boek over die man schrijven.'
Alle meiden van mijn generatie
waren verliefd op Erik Bruhn.
Hij heeft een accent, een Deens accent
en dat was gek genoeg heel sexy.
De woorden werden net anders uitgesproken.
Hij had me in Rusland zien dansen, op een filmpje.
Zijn docent Poesjkin had gezegd:
'Deze danser moet je zien, van hem kun je nog wat leren.'
Rudolf zei tegen zichzelf: 'Ik wil deze man naar de kroon steken
'en dat ga ik hoe dan ook doen.'
Ik zie hem als een geweldige acteur,
een geweldige danser en een geweldige schepper.
Noerejev nam meteen een vliegtuig naar Kopenhagen
en daar maakten ze kennis met elkaar.
Dit was niet alleen een ontmoeting van twee dansgrootheden
maar de 23-jarige Noerejev
wierp één blik op Erik en...
Nou ja, dat is iets magisch, ze werden verliefd.
Volgens mij heb ik nooit iemand ontmoet en op het podium gezien
die zo geweldig en inspirerend is.
Ik geloof dat hij dezelfde gevoelens voor mij heeft.
Als hij er niet was geweest, met zijn drive en inspiratie
zou ik gestopt zijn.
Hij zorgde voor een boost van mijn carrière die nog tien jaar duurde.
Elke scheppingsdaad begint met een daad van vernietiging.
Picasso
NEEM ALS U INFORMATIE OVER DEZE MAN HEBT
ALSTUBLIEFT CONTACT OP MET DE RUSSISCHE AMBASSADE.
Het was op 16 juni 1961
dat Rudolf overliep.
Er werd tegen me gezegd: 'Je bent geschorst van de universiteit.
'Hoe kunnen we iemand
'docent Russische taal en literatuur laten worden
'als diegene een vijand van het volk, die zo dichtbij was, niet doorzag?'
Ik mocht tien jaar het land niet uit.
Ik wist hoe ik die zaken uit mijn hoofd moest zetten.
Ik zei tegen mezelf: 'Het is niet essentieel om naar Amerika te gaan.'
LIUBA MYASNIKOVA VRIENDIN
Ik kreeg tien jaar lang geen promotie.
Het leven was toen erg wreed.
Dat Rudolf was overgelopen, gaf zelfs ons veel problemen.
Er was een proces waar Rudolf bij verstek werd berecht.
PROBLEEM VOOR EEN PRINS
Rudolf werd veroordeeld tot zeven jaar gevangenisstraf.
Hij stond bekend als verrader van het vaderland.
Breek benen van verrader Noerejev, zegt KGB
Zijn vader was lid van de partij.
Voor hem was het echt rampzalig.
Rudolfs moeder moest haar zoon in het openbaar veroordelen.
Ze weigerde
en gooide haar partijlidmaatschapskaart weg.
Margot was heel bekend.
Er overnachtten al mensen op straat voor haar
toen ze nog maar een jong meisje was.
Volgens mij is ze door de oorlog zo groot geworden.
Ze reisden heel Groot-Brittannië door
om het moreel van de troepen hoog te houden.
Mensen hadden niets anders te doen, er was tijdens de oorlog weinig te doen.
Ballet kreeg in Engeland op de een of andere manier voet aan de grond.
Aan het eind van de oorlog was ze geliefd bij het Engelse publiek.
Ze kenden haar echt, op persoonlijk niveau.
Ze wisten dat ze in hun stadje was geweest.
Ze had iets heel lyrisch, ze had iets over zich.
Robert Helpmann zei dat ze het vermogen had om je ontroeren.
O, Bill, is ze niet fantastisch.
Wie weet zegt een meisje dat ooit over jou.
Ga door, dan sta jij ook ooit aan de top.
-Denk je dat echt, Bill? -Natuurlijk.
Alles aan haar was perfect. Ze was zo vriendelijk tegen iedereen.
LESLIE CARON ACTRICE
Margot was hemels, ze was betoverend.
Ze was een schitterend vogeltje.
Ze had het voorkomen van een koningin, zeer verfijnd.
Het was dus moeilijk te bevatten wat Margot Fonteyn deed
toen ze in Panama aan land ging met een Kalasjnikov in haar handen.
Vliegveld Londen Dame Margot veilig thuis
Het was een heel spektakel in Londen.
Twee dagen na haar vrijlating uit de gevangenis in Panama
kwam Margot Fonteyn thuis.
Beheerst, als bij het slotapplaus
bereidde de ballerina zich voor op een nieuwe beproeving, de pers.
Iedereen wilde weten of zij en haar man, Roberto Arias
in het complot tegen de Panamese regering zaten.
Tito wilde altijd een revolutie op touw zetten.
Hij regelde een hoop uniformen en wapens
en Margot was gedienstig, ze deed dingen voor hem.
Wapens in maandverband, en God weet wat nog meer.
Het was een schande. Het was allemaal een vreselijke schande.
MARGOT DE VROLIJKE 'REBEL' ZIT IN EEN CEL
Margot ging de cel in, al was het niet erg serieus.
Mensen kwamen haar in de gevangenis nog rozen brengen.
In het parlement werden vragen gesteld, er waren spotprenten.
Het Royal Ballet was razend.
Ze distantieerden zich toen van haar.
DAME NINETTE DE VALOIS OPRICHTSTER VAN HET ROYAL BALLET
Margot Fonteyn nodigde hem uit om te dansen in Drury Lane.
Ze was niet jong, ze was de 40 al gepasseerd.
Hij was niet echt uitgenodigd, hij kwam hier gewoon.
Hij had Margot geschreven en gezegd:
'Ik wil op je gala verschijnen en ik wil met je dansen.'
Genialiteit is een ander woord voor magie.
Het punt van magie is dat het niet is uit te leggen.
Margot Fonteyn
Ik was bevoorrecht dat ik hem en Margot tegelijkertijd trof.
Dat ik ze allebei hier had op het hoogtepunt van hun extase.
Door hem had ze een nieuw leven gevonden.
Hij had een elegantie gevonden
die hem wellicht van de leeuw in de panter veranderde.
Het was een uitzonderlijk moment.
Na de eerste twee repetities voor Giselle vertrouwde ze me.
BIOGRAAF MARGO FONTEYN
Margot was in haar huwelijk ontzettend eenzaam.
Haar hart was gesloten.
Toen Noerejev verscheen, bood ze weerstand
omdat ze dacht dat ze te oud was om met hem te dansen.
Het is totale betrokkenheid en totale inzet.
Ze zet alles in op mij.
Toen ze toch met hem danste en dit haar plezier schonk
opende haar hart zich weer.
Dat maakte haar dolgelukkig, ze hoorde weer bij de familie.
Dankzij hem werd haar positie aan de top van het gezelschap onschendbaar.
ARCHIEFBEELD: MARGOT FONTEYN
Volgens mij zou ons partnerschap niet zo'n enorm succes zijn geweest
als dat leeftijdsverschil er niet was geweest.
Ik ging nu namelijk het podium op
en dacht, wie kijkt er nou naar mij met die jonge leeuw
die drie meter hoog de lucht in springt en al die fantastische dingen doet?
En Rudolf had diep respect
omdat ik een oudere, zeer beroemde, gevestigde ballerina was.
Daardoor kreeg de voorstelling wat extra's.
We waren allebei geïnspireerd door de ander.
Op de een of andere manier werkte dat.
Toen gingen we verder met Het Zwanenmeer.
We hadden veel meningsverschillen. Ik zei:
'Je interpretatie is fantastisch
'maar dit past niet bij mij, ik kan zo geen plek voor mezelf vinden.
'Zo kan er op het podium geen gesprek plaatsvinden.
'Dan kan ik het beter niet doen.
Of je zult helaas iets moeten 'aanpassen.'
Ze dacht er een dag over na en zei: 'Goed.'
-Ze deed het anders? -Ja: 'Ik doe het op jouw manier.'
Het was alsof je iets buitenaards zag.
Mannen waren tot dan toe een soort dragers.
Ze stonden achter hun ballerina en hielpen die
en dansten af een toe een solo. Maar er bestond een Engelse stijl.
Die was uiterst beleefd en beschaafd
en toen was daar deze buitengewone, animalistische man.
Vanaf toen moest de lat een stuk hoger worden gelegd.
Mensen werden er heel bezitterig van.
'Dat is onze productie,
'hoe durft die kerel uit Rusland die aan te passen?'
Dat gaf spanning.
Het was wel vernietigend voor de lokale bevolking.
Een hoop jonge dansers
waren op weg naar de top en ineens verscheen dit schepsel.
Een lid van het establishment van Covent Garden zei:
'Hij was net WO I.
'Hij heeft een hele generatie Engelse dansers weggevaagd.'
We werden één lichaam, één ziel.
We bewogen als één, we vulden elkaar aan.
Elke armbeweging, elke draai van het hoofd.
Er waren geen culturele obstakels of leeftijdsverschillen.
Die waren opgegaan in de personages.
We werden onze rol.
Pak nu de telefoon en bel uw vrienden en zeg
dat Margot Fonteyn en Noerejev zijn toegevoegd
aan het programma. Pak de telefoon.
Die 'star quality' uitte zich
in superbeladen voorstellingen.
Het publiek was uitzinnig. Ze werden dol.
We waren ons ervan bewust dat het een gouden tijd was.
Voetballers hebben dat vast altijd,
dat gegil en geschreeuw. Het was ongelooflijk.
Het was niet te vergelijken met wat we eerder gewend waren.
Omdat we Rudolf Noerejev en Fonteyn komen zien.
Ik heb herhaaldelijk geprobeerd hem een brief te sturen
maar Rudolf ontving stapels en stapels brieven
uit de hele wereld.
Ze stopten die in een zak en gooiden ze weg.
Het was onmogelijk om er alleen al doorheen te gaan.
Ik vermoed dat mijn brieven in die zakken beland zijn.
MIJN SPRONG NAAR DE VRIJHEID
Prachtig, maar wel wat gestoord.
Het was net Beatlemania, maar dan balletmania.
-Kent u The Beatles? -Ja, die ken ik.
Wat vindt u van ze?
Het zijn interessante jongens, ze kunnen vrij goed zingen.
Wat wilt u nog meer weten?
'Ik wil me niet onder gekke mensen begeven', merkte Alice op.
'Daar ontkom je niet aan', zei de Kat: 'We zijn hier allemaal gek. Ik, jij.'
'Hoe weet je dat ik gek ben?' zei Alice.
'Dat moet wel', zei de Kat, 'anders was je hier niet.'
De avonturen van Alice in Wonderland Lewis Carroll
Ik was op een heel chique etentje in Belgravia.
Iedereen daar kwam voor Noerejev, hij trad op en kwam na de voorstelling.
We zaten daar met een stuk of 14 mensen.
Allemaal opgedirkt, het was heel formeel.
De deur vloog rond elf uur open en daar was Noerejev.
Iedereen in de kamer verzuchtte: Mijn god, hij is er.
Iemand zei: 'Geef hem een drankje.'
Hij deed wat grote dansers doen.
Ze maken van een gewoon gebaar iets schitterends.
Hij draaide om, pakte een fles kersenbrandewijn
tilde hem op en dronk hem leeg.
De kamer was even stil.
Toen leek hij naar de tafel te zweven.
Die was prachtig gedekt met kristal en zilver.
Hij liep langs de tafel naar zijn gastvrouw.
In die tijd liet elke vrouw haar kapsel met zorg stylen.
Met bovenop soms wel vier haarstukjes.
Hij stak zijn hand uit
en tikte bij een van de gasten zo'n haarstukje eraf.
En zij vond het prachtig. Ze was niet boos, maar zei: 'Geweldig.'
Ik heb nooit iemand zo ontvangen zien worden.
Ik spreek heel slecht Russisch
heel slecht Engels, heel slecht Frans en heel slecht Italiaans.
Mijn eigen taal
ben ik vrijwel helemaal vergeten, Tataars.
Laten we het even over je vreselijke temperament hebben.
Ik hoor dat je vrij temperamentvol en humeurig bent, zoals alle artiesten.
Dat ben ik ook. Ik vroeg me af
of jij ineens kwaad zou worden tijdens ons gesprek.
Ik zou niet ineens kwaad worden
maar als je aanhoudt met een stomme vraag
en die laat terugkomen in een andere vorm
en erover gaat zeuren, dan krijg je uiteindelijk oranje licht
en vervolgens wordt het licht rood.
MEMOIRES
Ik beschouw ons Noerejevs niet als Russen in de strikte zin van het woord.
We zijn Tataren.
Het is precies 200 jaar geleden
dat het machtige en schitterende ras van Basjkier-krijgers
dat zeven eeuwen ongeslagen bleef
uiteindelijk gedwongen werd zich over te geven aan Rusland.
Verloren op de steppen van de Oeral
verloren de Basjkieren hun vurige, onbuigzame karakter niet.
Daardoor werden ze in de middeleeuwen gevreesd van Azië tot de Neva.
Ik kan niet precies definiëren
waardoor ik Tataar ben en geen Rus
maar ik zie het verschil in mijn vlees.
Ons Tataarse bloed stroomt op de een of andere manier sneller.
Het kookt altijd zo.
Toch lijken we languissanter te zijn dan de Russen
en zinnelijker.
We zijn een merkwaardige mengeling van tederheid en bruutheid.
Hij was heel toegewijd aan wat hij deed en hoe.
Hij had ook kritiek op zichzelf, als iets niet goed ging:
'Shit.' Hij had in de loop der jaren meerdere mensen
die voor hem zorgden op het podium
en die schopte, stompte en sloeg hij.
Dat heb ik allemaal gezien. Hij reageerde het op hen af.
Maar het kwam voort uit zijn optreden.
Een jongetje speelde de rol van page.
Hij kwam naar me toe en was heel opgewonden.
Hij zei: 'Mr Noerejev heeft wat tegen me gezegd.'
Ik zei: 'Geweldig. Was hij aardig?'
Hij zei: 'Nou, hij zei dat ik moest opdonderen.'
Ik moest lachen en gaf hem een schouderklopje en feliciteerde hem
omdat Mr Noerejev wat tegen hem had gezegd.
Kun je 'dum, dum' doen?
Ze begaven zich in hoge kringen, Fonteyn en Noerejev.
Toen werden ze opgepakt in San Francisco.
Het was alsof de wereld stilstond.
U was op een plek waar verdovende middelen werden gebruikt.
Daar weet ik niks van.
En u wordt beschuldigd van ordeverstoring.
Er werd een... Hoe noem je dat als iemand wordt opgepakt
en er een foto wordt gemaakt? Meestal zien mensen er dan niet uit.
Ze hebben zo'n bordje vast. Maar op deze foto
zitten ze daar gewoon. Zij volgens mij in bontjas.
Ze waren zo groots.
...waarom u gekomen bent. Het nummer is 3191.
DAVID CHASE DANSER
Daar had je Rudolf met een haast minachtende
uitdagende blik op zijn gezicht van: Wilde je naar mij kijken?
Oké, Rudolf.
'Ga je gang. Ik ben Noerejev en jij niet.'
Zien we u vanavond, Miss Fonteyn?
Zien we jou vanavond op het podium, Rudi?
Toe maar, chauffeur. Rijden maar.
Het was een duizelingwekkende tijd met Rudolf en Erik.
Je kon niet anders dan van die jongens houden.
Ik was verliefd op allebei.
Bij Rudolf hadden we dat niet, we waren niet verliefd op hem
we hielden gewoon van hem.
Bij Erik Bruhn kon je haast geen woord zeggen.
Ze waren allebei perfecte exemplaren van mannelijkheid
op tegengestelde wijze.
Ik heb met Rudolf nooit persoonlijke zaken besproken.
Maar je zag twee dansers die elkaar op de proef stelden.
Het zou mij niet verbazen als hij en Margot geliefden waren.
Dat zou me niks verbazen. Maar ik vraag me af...
Er zou dan een buitengewone
complexe nexus zijn
van onbewuste, gesublimeerde gevoelens
over vrouwen, de moeder,
de moederlijke, de godin.
Volgens mij was er wellicht iets met meerdere lagen
en wat heel diep en heel complex was dat die twee samenbracht.
Naast hun virtuositeit in de dans
en de puurheid van zulke communicatie.
Maar mijn god, als ze dansten, dan was er volgens mij
een eerbiedige, diepgaande liefde
die hij voor haar had, en respect.
Nogmaals, wellicht gecombineerd met wie zal het zeggen.
Die scène, de balkonscène.
Ik herinner me dat hij variaties deed
en gewoon van de grond werd geblazen,
na die combinatie.
Ik krijg nog kippenvel als ik eraan denk.
Ik weet nog dat ik Romeo en Julia zag.
De pure theatraliteit van die optredens.
Alleen al het gevoel dat zij er zouden zijn
zoals Frank Sinatra, Elvis Presley.
Fonteyn en Noerejev.
Zij waren Romeo en Julia, dat zag je.
Hij draagt geen horloge, maar denkt er altijd aan zijn moeder te bellen.
Noerejev bekritiseerde de Sovjet-Unie niet openlijk.
Er woonden daar nog familieleden van hem
en zij zouden daar veel last van kunnen hebben.
Als het Kirov-ballet naar Londen kwam
gaven ze ons Russische speldjes van bedrijven als cadeautje.
Ik had er in de loop der jaren aardig wat verzameld.
Op een avond toen Noerejev op het podium stond
droeg ik er een aantal en hij werd helemaal gek.
Hij trok ze eraf, gooide ze op de grond, stampte erop en zei:
'Die draag je hier nooit meer.'
Hij kon zijn moeder niet opzoeken.
Hoe durfde ik dan die Russische speldjes te dragen?
Het was vast erg frustrerend voor hem
dat hij niet kon zeggen hoe hij er daadwerkelijk over dacht.
Ballet en politiek zijn in de Russische politieke geschiedenis verbonden
door het gebruik van Het Zwanenmeer als opvulling op televisie
als er een crisis is.
In de periode-Brezjnev lieten ze Het Zwanenmeer zien.
De reden daarvoor is A dat het een klassieker is, van Tsjaikovski
B dat het heel melodisch is
en C dat het over een gemeenschap gaat, de zwanen.
Ze doen met zijn allen een pas de quatre, in formatie.
Ze doen wat ze moeten doen.
Het is geen toeval dat ze dit werk gebruiken.
Vanavond dansen Maria Tallchief en Erik Bruhn
de beroemde pas de deux uit Don Quichot.
JOHN GRUEN BIOGRAAF
Rudolf was wie hij was
en deed wat in zijn aard zat om te doen.
Hij begon zich de macht en de aandacht toe te eigenen
die eerder voor Erik Bruhn waren geweest.
Hij danst met een van de beste ballerina's, Maria Tallchief:
Rudolf Noerejev.
Erik begon overschaduwd te worden
door deze vurige, jonge danser.
MR RUDOLF NOEREJEV VERVANGT MR ERIK BRUHN.
In één hemelgewelf behouden twee sterren hun beweging niet.
Koning Hendrik IV, deel 1 William Shakespeare
Ze maakten continu ruzie.
Op een avond was ik uitgenodigd voor een etentje.
Ze zaten zo te kibbelen, dat ik opstond en zei:
'Goedenavond, ik wil geen toeschouwer zijn van jullie enorme ruzie.
'Jullie krijgen problemen.'
ARCHIEFBEELD: ERIK BRUHN
We waren als twee kometen en we kwamen in botsing met elkaar.
Er was een explosie en in die explosie was er een ontmoeting.
Deze botsing was voorbestemd.
Die botsing vond plaats
en dan kun je niet meer terug.
Alleen in je herinnering, als je eraan terugdenkt.
Hij zei op een dag tegen me dat je moet kiezen
tussen je energie steken in het houden van een mens
of van je kunst houden.
Je moet kiezen, je kunt het niet allebei hebben.
Hij zei: 'Ja, je moet je ergens op toeleggen.
'Of je stelt je leven in het teken van iemand
'en dan heb je mentaal een plek en doe je alles voor die persoon.
'Als je jezelf aan de kunst geeft, kan niemand de plek van de kunst innemen.
'Ze kunnen je vergezellen zolang ze daartegen kunnen
'maar als je ze dan kwijtraakt, geeft het niet. Dat is niet belangrijk.'
Zoals we in het Frans zeggen: Il a choisi son art. Hij koos zijn kunst.
Heb je het gevoel dat je ergens thuishoort?
-In de dans. -Alleen in de dans?
Niet bij een nationaliteit of een land?
Je leeft daarvoor en voor niets anders?
Heftig genot komt heftig aan zijn eind.
Sterft op zijn hoogtepunt, als vuur en kruit
Die in hun kus opgaan.
Romeo en Julia William Shakespeare
MAN MARGOT NEERGESCHOTEN
KOGELS IN AUTO: ERNSTIG GEWOND
Ten tijde van de aanslag op Tito was ze bij Rudolf.
Ze wachtte al op nieuws van Tito, want ze overwoog van hem te scheiden.
Ze had genoeg van zijn ontrouw en van hoe hij haar behandelde.
MARGOT FONTEYN BEDROGEN VOOR DEZE VROUW
Maar haar moeder mengde zich erin en zei:
'Ga naar hem toe. Wat zullen de mensen zeggen?'
Dat ging bij Margot boven alles, wat de mensen ervan zouden vinden.
Ze stapte in het vliegtuig en ging naar hem toe.
Toen ze hem zag, was ze totaal geschokt.
Ze veranderde en het verhaal in haar hoofd veranderde.
Op dat moment was Rudolf haar kwijt, want ze zou Tito
vanaf toen nooit meer in de steek laten.
In 1974 liep de ster van het Kirov-ballet, Mikhail Baryshnikov
over naar het Westen tijdens een tournee door Canada.
Rudolf en Margot hadden de danswereld al compleet opgeschud.
Nu stond Mikhail op hun schouders en deed dat nog eens dunnetjes over.
We kregen het dus dubbel en het is Rusland en de Koude Oorlog.
Ik heb met Mikhail in het Witte Huis gedanst in 1978.
Dat werd uitgezonden op televisie, live.
Patricia McBride, Rudolf en ik, en Mikhail danste met ons alle drie.
Amerika had zoiets van:
'Kijk, we hebben een Rus die Balanchine danst
'een andere Rus, op Stravinsky, een andere Rus
'in het Witte Huis, met twee Amerikaanse ballerina's.
'Pak aan, Rusland.'
Het was heel complex.
Alles wat Rudolf wereldwijd deed, was voor de Russen complex.
Dit is geen politieke vraag, die zal ik je besparen
maar mis je iets van Rusland, van het land zelf?
Russen praten altijd over het mooie land en de bergen en de Russische steppen.
Ik voel geen nostalgie, nog niet.
Die kan maar beter later komen, als vermaak voor mij
wanneer ik gestopt ben met dansen.
Zestien jaar lang heeft hij tevergeefs toestemming gevraagd
om zijn moeder en zus Rusland te laten verlaten.
In 1975 ondertekende de USSR de Helsinki-akkoorden.
Er was veel discussie over mensenrechten.
Wellicht dacht Noerejev toen dat reizen daardoor beter mogelijk zou zijn.
Maar dit is het jaar nadat Solzjenitsyn het land uit moest
en een jaar nadat Baryshnikov naar het Westen ging.
Het was een heel verwarrende tijd.
Tot nu toe heeft Noerejev in het openbaar weinig gezegd
over zijn probleem met het Sovjet-gezag.
Mijn moeder is naar het kantoor in Oefa gegaan en ze zeiden:
'Waarom wilt u naar het Westen?
'U bent te oud, u bent moe en ziek.'
Ze probeerden haar te dwingen een document te ondertekenen
dat ze niet weg wil.
Ik doe dus een beroep op u om me te helpen.
De sfeer in New York kwam voort uit de bevrijding van de jaren 60
in alle opzichten, de vrouwenemancipatie
seksuele politiek, poëzie
en eigenlijk al het culturele werd betwijfeld en veranderd.
Dat voedde het momentum van de jaren 70
en de mogelijkheden, de creatieve wereld.
Het voelde gewoon zo ontzettend vrij.
-Wil je met Martha Graham werken? -Absoluut.
Ze is een geweldige artiest
en als iets van haar op mij zou afstralen, zou dat geweldig zijn.
Rudolf kwam backstage naar me toe en keek alleen naar me.
We spraken nergens over.
Uiteindelijk kwam naar voren
dat hij smacht naar het nieuwe
en dat hij alles optimaal wil ervaren.
Hij zei: 'Ik vind het niet erg als ik mezelf voor schut zet.'
Ik weet nog dat ik naar die optredens ging, en de nieuwigheid ervan.
Zo'n grootse, romantisch geschoolde
balletdanser uit de Sovjet-Unie
in deze prachtige, aardse kunstvorm te zien, was ongelooflijk.
Het publiek was ongelooflijk enthousiast.
Toen we de film zagen die Rudolf naar ons had opgestuurd
Als Rudolf iets in de klassieke stijl danste
was Udelsova heel tevreden
maar als hij iets moderns danste, zei ze:
'Dat heb ik hem niet geleerd.'
Degenen die hun verlangens in toom houden
doen dat omdat die zwak genoeg zijn om in toom gehouden te worden.
William Blake
Dan nu de intieme details van je privéleven.
Dan doen we het fiftyfifty.
Kom naar Man's Country om te zien wat we te bieden hebben.
Man's Country is voorzien van alle faciliteiten
en zo ontworpen dat er voor ieder wat wils is.
Kom naar Man's Country en ontwikkel je lichaam
of vriendschap met een ander.
Als je één keer op bezoek komt, blijf je keer op keer komen.
Je hebt een theorie over privacy. Is die belangrijk?
Het gaat tot op zekere hoogte en dan is het genoeg.
Ik vroeg me af of je er na een optreden naar verlangt.
Is het fijn om weg te zijn bij het publiek en de adoratie
-zoals dat op toneel gebeurt? -Op sommige momenten wel.
Soms moet je je even opladen.
Als je danst, is het lastig om meteen in slaap te vallen.
Het duurt vier à vijf uur om rustig te worden.
Ik heb vaak contact met jongeren. Mensen zeggen vaak:
'Had ik maar in de jaren 80 geleefd, dat was zo'n te gekke tijd en'
In sommige opzichten was dat ook zo.
Maar vergeet niet wat er toen nog meer gebeurde.
Het is het jaar '82.
Ineens horen we verhalen over jongens die doodgaan. Gewoon doodgaan.
En er is echte angst.
Er kwam een eind aan het gefeest en de pret.
We moesten vrienden begraven. Het leek wel oorlog.
Alleen jonge mannen worden de oorlog in gestuurd en alleen zij gaan dood.
De obers op gala's zijn misschien acteurs of dansers
die hier artiest wilden worden en in de catering werken.
Ze gingen handschoenen dragen
want rijke mensen dachten dat ze ziek zouden worden van homo's.
De Princess of Wales maakte zich geen zorgen
over haar bezoek aan het Middlesex Hospital en de aids-afdeling.
Er werd gespeculeerd over of ze handschoenen zou dragen
als ze personeel en patiënten de hand schudde.
Als je in de verleiding komt om een nachtje te feesten
wat zeg je dan tegen jezelf?
Als de verleiding groot genoeg is, ga je.
Je maakt plezier en het kan ook gunstig zijn voor het optreden.
De 'badhuis-scene' waardoor aids zich snel verspreidde
had er niet om gevraagd om dat virus, dat ze niet kenden, te verspreiden.
Er had een seksuele revolutie plaatsgevonden.
Vrouwen waren vrij, mannen waren vrij.
Mannen met mannen waren vrij. Er hing een sfeer van vrijheid.
Als gevolg daarvan werd een vreselijk virus
zonder dat ze het doorhadden, verspreid.
Het duurde wel acht jaar voor Ronald Reagan het woord noemde.
Als we een ontwikkelde volwassene in het Witte Huis hadden gehad
zou deze ziekte duchtig zijn aangepakt.
Bij binnenkomst
droeg ze tot groot genoegen van het personeel geen handschoenen.
Ze schudde alle tien patiënten op de afdeling de hand.
Toen prinses Diana dat deed
maakte ze alle anderen te schande.
Al die lage, rechtse gekken
die zeiden dat aids een straf van God was.
JANET EILBER ARTISTIEK DIRECTEUR
De dansnalatenschap zit in het lichaam van elke generatie.
Als een groot deel van een generatie verdwijnt, verlies je dat.
We zijn een generatie verloren
van die bijzondere, creatieve zwaargewichten.
Dat was verschrikkelijk.
Vorig jaar stonden Amerikanen enthousiast op straat
voor de leider van een land dat ze vroeger flink wantrouwden.
In 1985 komt Gorbatsjov aan de macht. Hij zorgt dat het systeem beter werkt.
We zien die verandering als 'perestrojka'.
Ik heb Gorbatsjov altijd gezien als een grote zegen.
Hij kwam uit de hemel.
Hij is een pr-genie. Zo uit de auto springen is ongelooflijk.
Rusland heeft altijd gedroomd van een verlichte heerser
die hun de weg zou wijzen.
-Een verlosser. -Een tweede Christus.
KREMLIN WONDERKIND GRIJPT DE MACHT
Heb je nog familie in de Sovjet-Unie en wat vinden zij ervan?
Nemen ze die vrijheid stapje voor stapje?
Het lijkt haast een geschenk dat je niet te snel durft open te maken.
Ik was er niet, maar Fleming heeft hem ontmoet
in het hotel waar iedereen toen verbleef.
Bij het ontbijt kwam iemand naar hem toe en raakte hem aan
en lachte en het was zo'n schrapende lach.
Erik had te veel gerookt en te veel whisky gedronken.
Toen draaide Fleming om en zei: 'Erik, wat is er met je stem?'
Hij zei: 'Het is nog vroeg.'
Maar ik denk dat het door de kanker veroorzaakt werd.
Ik weet dat Rudolf aan Eriks sterfbed zat.
Ja, ze hadden tot het einde toe een hechte band.
Ze hielden heel veel van elkaar.
Als je ze samen hebt gekend
heb je de twee beste dansers ter wereld gekend.
Ik heb zijn toespraak voor de grafrede en de herdenkingsdienst.
Daar gebruikt hij de woorden van Shakespeare, van Hamlet:
Rust zacht, prins van Denemarken.
Ik heb hem een brief geschreven.
'De arts zei tegen me
dat je moeder misschien nog een jaar te leven heeft, meer niet.'
Als je een goede relatie met het Westen wilt, en raketafspraken
en je je democratische oprechtheid wilt tonen
dan moet je laten zien wat je doet en mensen in en uit laten reizen.
Hij belde me en zei: 'Ik mag m'n moeder opzoeken in Rusland.'
Ik zei: 'Fantastisch.' Hij zei: 'Ja, wonderbaarlijk.'
Ik zei: 'Ga erheen, maar stook geen onrust. Wees voorzichtig.'
Rudolf Noerejev kreeg geen vipbehandeling.
Hij staat bij gewone passagiers in de rij voor de douane.
Rudolf nodigde me uit om af te spreken op het vliegveld in Moskou.
Daar zag ik hem, voor het eerst in 28 jaar.
Noerejev was haast overweldigd om terug te zijn in zijn geboorteland.
Ik ben blij om hier te zijn en dat ik mijn moeder ga zien.
-Hoe gaat het met haar? -En mijn zussen.
Niet zo goed, en meer kan ik niet zeggen.
Was je verbaasd dat je na al die jaren een visum kreeg?
Niet echt, ik denk dat de menselijke geest uiteindelijk moet winnen.
Hij heeft maar drie dagen
en moet ruim 1200 kilometer afleggen naar de stad waar zijn familie nog woont.
Rudolf zei tegen me dat zijn moeder hem niet herkende.
Maar zo was het niet, want toen Alfia haar de volgende dag vroeg
of ze wist wie er een dag eerder langs was geweest
zei ze: 'Rudi.'
PIERRE LACOTTE DANSER
Hij sprak graag 's nachts over zijn problemen.
Om 3 uur 's nachts ging de telefoon en dan zei ik: 'Dat is Rudolf.'
'Je weet dat ik het ben, hopelijk stoor ik niet.
'We praten morgen wel.' Dan zei ik: 'Ik ben nu toch al wakker.'
Op een dag zei hij: 'Ze willen me als directeur van de Parijse Opera.'
Ik zei: 'Dat is fantastisch.'
Bij de Parijse Opera
waren ze vrij gemakzuchtig geworden.
Die onzin pikte hij niet, ze moesten aan de bak.
Hij liet ze zien wat het werk behelsde.
Zijn producties hadden een energie die van hem afkomstig was.
Je kon het niet eventjes doen
je moest je een slag in de rondte werken.
Dat werd van je geëist door de productie, door Noerejev zelf
en door de hele traditie van het werk en het was werkelijk prachtig.
Wat geldt voor al het kwaad in de wereld, geldt ook voor de pest.
Het helpt de mens boven zichzelf uit te stijgen.
Albert Camus
Ik heb hem één keer gezien in de Parijse Opera.
De balletmeester was er ook.
Op een gegeven moment had ze een speld.
Ik weet niet wat er gebeurde.
Er viel bloed op haar hand, omdat de speld niet goed zat.
Rudolf pakte haar hand en zei: 'Ga meteen je handen wassen.'
Als Rudolf Noerejevs eigen gezondheid in het geding kwam
kwam hij in een meedogenloze, vreselijke
haast oorlog-achtige toestand.
Het was waarschijnlijk de laatste grote uitdaging
waar hij in zijn leven mee te kampen kreeg. Het was hopeloos
want toen hij ziek werd, was dat in feite een doodvonnis.
Er bestond geen behandeling.
ARCHIEFOPNAME JAMES WYETH ARTIEST
Hij logeerde bij mij en het was alsof er een panter in huis was.
Je wist niet of het een man, vrouw of dier was. Zo'n intensiteit had hij.
Hopelijk is iets daarvan te zien op deze tekeningen.
Zou je als verjaardagscadeau terug naar de Sovjet-Unie willen om op te treden?
Misschien is dit een goed moment.
In het nieuwe Rusland, zou je dat willen?
Misschien zou het een goed idee zijn voor mijn producties.
Het zou een eer voor de hele wereld zijn
als je jouw genialiteit tentoon mag spreiden op het Sovjet-podium.
Dat zou een van de laatste rechtvaardige hoofdstukken van je leven zijn.
Bedankt. Ik weet dat je naar het ballet moet, dus ik laat je gaan.
Zo denk jij misschien, en ik, maar zij misschien niet.
Perestrojka, we moeten wel wat rechtvaardigheid hebben.
De mensen hier in West-Duitsland leven sinds 1961 met de Muur.
Nu is de tijd gekomen om de Muur af te breken.
VRIJHEID! VAL BERLIJNSE MUUR
10 november 1989
VRIJHEID!
De cirkel was rond. De Muur viel op het moment dat hij voor het eerst
in bijna 30 jaar optrad in zijn geboorteland.
Dat moet hem voldoening hebben gegeven.
RUDY TERUG IN DE USSR
Toen ik elf jaar was, maakte ik kennis met een vrouw
een heel oude vrouw, Udelsova.
Udelsova was de 100 al gepasseerd.
Die ontmoeting was heel ontroerend.
Ik was erbij en was er getuige van.
Vanaf hier is het fantastisch. Ik wil vanaf hier een foto maken.
Op dit toneel heb ik mijn gehele repertoire voorbereid.
Hier heb ik Giselle voorbereid, Het Zwanenmeer...
Le Corsaire, Laurencia, Gayane.
Allemaal op dit podium.
Toen ik drie jaar later naar Kirov ging, danste ik al die balletten meteen.
Omdat je ze hier al had gedanst.
Ineens renden er mensen die riepen: Waar is Noerejev?
'Margot Fonteyn heeft dringend geld nodig.'
Ik wist dat er nergens geld was.
Tito had wat er was uitgegeven.
Tot haar laatste dag, betaalde hij haar dure kliniek
zodat ze goed voor haar zouden zorgen.
Smart is de prijs die we voor de liefde moeten betalen.
Koningin Elizabeth II
Hij zocht haar op in het ziekenhuis.
Haar voet dreigde geamputeerd te moeten worden.
Zo erg was het.
Hij zei: 'Maak je daar niet druk om, je kunt hinkelen.'
Ze hadden het over hoe slecht het ging
maar hij was niet echt eerlijk over wat er met hem aan de hand was.
Ze spraken met elkaar om elkaar op te beuren
maar ze vonden de aanblik van de ander allebei hartverscheurend.
Toen zij overleed, wist hij zich geen raad.
Hij belde mensen midden in de nacht op en huilde dan alleen maar.
Hij zei niet eens wie hij was.
Hij zei dingen als: 'Wat heeft de wereld voor zin nu zij er niet meer is?'
Hij hield echt van haar.
We hebben erg geboft met die glorierijke jaren.
Ze is een zeer goede vriendin geworden.
Ik zie haar als familie.
Dat is alles wat ik heb. Ik heb alleen haar.
HERDENKINGSDIENST VOOR HET LEVEN EN WERK VAN
DAME MARGOT FONTEYN DE ARIAS
In de ochtendspits
verschijnen er troepentransportwagens van het Rode Leger in Moskou
op weg naar het Kremlin.
Ze kwamen om 4.00 uur in beweging, het eerste teken van de staatsgreep
om Mikhail Gorbatsjov af te zetten.
EVAN MAWDSLEY, HOOGLERAAR INTERNATIONALE GESCHIEDENIS
Een van de samenzweerders zei:
'We waren zo dom, we dachten:
'We spelen Het Zwanenmeer, dat vinden ze leuk.'
We deden gewoon wat Brezjnev en de partijleiders eerder gedaan hadden.
Dat was niet genoeg.
December 1991, de USSR valt uiteen.
We beginnen aan een nieuw tijdperk in de geschiedenis.
Het jaar erna, toen hij al heel ziek was
vierden we zijn verjaardag. Het zou zijn laatste zijn.
Je leeft zolang je danst. Noerejev
Hij was toen stervende.
CLEMENT CRISP DANSRECENSENT FINANCIAL TIMES
In zijn laatste zes à negen maanden
wilde hij een meesterwerk van het Russisch ballet opvoeren, La Bayadère.
Dat wordt vereerd als een van de grote voorbeelden van 19e-eeuws ballet.
Een prachtige productie met voortreffelijke dans
van jonge dansers in het gezelschap.
Het is bij de Parijse Opera de gewoonte
om recensenten op de eerste rij van de stalles te plaatsen
recht boven het orkest.
Daar zie je heel veel.
Je kon zien
dat in de loge aan de rechterkant van het podium
er iemand op een bed lag
of op een chaise longue of zoiets.
Er kwamen mensen binnen.
Ik wist dat het Noerejev was.
Aan het eind was er het applaus, iedereen was gefascineerd...
alles.
En plotseling kwam hij het podium op.
En uiteraard werd de zaal helemaal gek.
Gejuich en geroep.
Daar was die tragische figuur met die muts
en een soort mantel om zich heen.
Mensen gaven een staande ovatie, ze joelden en juichten.
En wat buitengewoon en absoluut kenmerkend voor hem was
was dat hij naar ons toe liep, slechts een paar stappen
maar hij stak zijn hand op
en dat was een laatste groet van deze geweldige artiest.
De mensen van wie hij hield, aan wie hij was toegewijd
dat waren zijn dansers en zijn publiek.
Ik was in tranen, uiteraard.
Er werd gejuicht en gehuild, een wanhopig gevoel van verdriet.
Maar het was een glorieus vaarwel. Napoleon had het niet beter gekund.
Ik heb hem voor het laatst gezien in het ziekenhuis.
We hebben twee weken naast zijn bed gezeten.
Hij is in de nacht overleden.
Ik heb hem dus tot het allerlaatst gezien.
Deze man was exceptioneel.
Ik bedoel niet de Rudolf van de foto's
die gezichten trekt, of de schandalen of dat soort lage dingen.
Ik bedoel wie hij echt was, de man die ik kende toen hij bij Cuevas begon.
De man die ik heb zien sterven
met zoveel filosofie en berusting in het ziekenhuis.
Volgens mij verdedigde hij de balletwereld.
Hij hield van ballet zoals een kind van een god kan houden.
Dat was prachtig om te zien.
Volgens mij sliep hij nooit. Volgens mij was hij altijd bezig.
Hij heeft vast een volwaardiger en langer leven gehad dan wij
omdat hij amper sliep.
We deden deze pas de deux dolgraag, we waren verstrengeld.
Steeds omsloten door de ander.
Het is het meest sexy optreden die ik ooit op het podium heb gedaan.
Hij vocht tegen het systeem
om de kunst die bij hem paste, te uiten.
Maar hij was toegewijd aan en zeker van zijn werk.
Hij was zo'n bijzonder mens.
Hij was niet alleen een geweldige artiest en danser.
Hij was een heel bijzonder mens
en ik ben er heel trots op dat ik daar deel van heb uitgemaakt.
Mijn gast van vanavond, Rudolf Noerejev, komt er zo bij.
De diagnose hiv/aids is voor iemand in het Westen
niet meer automatisch de doodstraf die het ooit was.
In een groot deel van de wereld is dat anders.
Hij is direct hierheen gekomen vanaf het podium in Lincoln Center.
Er is bij lange na niet genoeg geld beschikbaar voor preventie
en de behandeling van miljoenen patiënten is ontoereikend.
Aids is niet verdwenen.
Dames en heren, Rudolf Noerejev.
Wat hebben we gedaan? Wil je een glaasje water, terwijl we...
Zo was het bij Mick Jagger nog niet eens.
DANSCREDITS
HET ZWANENMEER WIENER STAATSOPER BALLET
LAURENCIA KIROVBALLET
LE CORSAIRE BALLETCOMPETITIE MOSKOU, 1959
SKRJABINS POÈME DE L'EXTASE
THE SLEEPING BEAUTY GRAND BALLET DU MARQUIS DE CUEVAS
AUREOLE KONINKLIJK DEENS BALLET
L'APRÈS-MIDI D'UN FAUNE (MODERNE UITVOERING)
HET NATIONALE BALLET
SIR KENNETH MACMILLAN ROMEO EN JULIA
MANFRED (REPETITIE) BALLET DES OPERNHAUSES, ZÜRICH
Aangepast door: BTI Studios